Hàng không vũ trụ Mỹ 'khát' đất hiếm

Ảnh minh họa

Ngành hàng không vũ trụ và bán dẫn của Mỹ đang rơi vào tình trạng thiếu hụt đất hiếm nghiêm trọng, đặc biệt là hai nguyên tố yttrium và scandium — những vật liệu tưởng chừng ít được nhắc đến nhưng lại đóng vai trò không thể thiếu trong các công nghệ chiến lược. Khi nguồn cung từ Trung Quốc bị siết chặt, hàng loạt doanh nghiệp Mỹ buộc phải thu hẹp sản xuất hoặc từ chối đơn hàng.

Yttrium và Scandium — Hai nguyên tố nhỏ bé, tầm quan trọng khổng lồ

Trong số 17 nguyên tố được xếp vào nhóm đất hiếm, yttrium và scandium hiện là hai cái tên gây đau đầu nhất cho các nhà sản xuất Mỹ. Yttrium được ứng dụng rộng rãi trong các lớp phủ bảo vệ động cơ phản lực và tuabin, giúp chúng chịu được nhiệt độ cực cao mà không bị biến dạng hay hư hỏng. Đây là vật liệu không thể thay thế trong lĩnh vực hàng không vũ trụ và quốc phòng.

Kể từ khi tình trạng khan hiếm bắt đầu được ghi nhận vào tháng 11/2025, giá yttrium đã tăng tới 60%. Đáng lo ngại hơn, nếu so sánh với cùng kỳ năm trước, mức tăng lên đến 69 lần — một con số gần như không tưởng. Hệ quả trực tiếp là hai công ty chuyên sản xuất chất phủ tại Bắc Mỹ đã phải tạm dừng dây chuyền vì không đủ nguyên liệu đầu vào. Một số doanh nghiệp khác buộc phải lựa chọn: hoặc từ chối khách hàng nhỏ lẻ và quốc tế, hoặc ngừng hẳn việc bán các sản phẩm có chứa oxit yttrium.

Còn với scandium, tình hình cũng không kém phần căng thẳng. Sản lượng khai thác toàn cầu của nguyên tố này chỉ đạt vài chục tấn mỗi năm, trong khi nhu cầu lại đang tăng mạnh do vai trò quan trọng của nó trong hợp kim nhôm hàng không vũ trụ, pin năng lượng và đặc biệt là quy trình sản xuất chip 5G thế hệ tiếp theo. Theo chuyên gia Dylan Patel — nhà sáng lập kiêm CEO của công ty nghiên cứu SemiAnalysis — Mỹ hiện không có bất kỳ nguồn khai thác scandium nội địa nào và cũng chưa tìm được nguồn cung thay thế ngoài Trung Quốc.

Trung Quốc siết van, Mỹ lao đao tìm lối thoát

Bắc Kinh đã áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm từ tháng 4/2025. Mặc dù đến tháng 10/2025, nhiều mặt hàng đất hiếm được nối lại xuất khẩu, nhưng yttrium và scandium vẫn bị hạn chế nghiêm ngặt khi vào thị trường Mỹ. Con số thống kê nói lên tất cả: trong 8 tháng trước khi lệnh kiểm soát có hiệu lực, Mỹ nhập khẩu tới 333 tấn sản phẩm yttrium; nhưng trong 8 tháng sau đó, con số này tụt xuống còn vỏn vẹn 17 tấn.

Một số doanh nghiệp Mỹ cố tìm cách mua scandium qua các nhà cung cấp trung gian tại nước thứ ba, nhưng Trung Quốc yêu cầu bên bán phải khai báo rõ khách hàng sử dụng cuối. Điều này khiến con đường vòng trở nên bế tắc. Tiến độ cấp phép xuất khẩu scandium mới cho các hãng chip Mỹ diễn ra rất chậm, buộc nhiều doanh nghiệp phải kêu gọi sự can thiệp từ phía chính phủ Washington. Một quan chức Mỹ thừa nhận rằng tình trạng thiếu hụt là có thật và nhận định thẳng thắn: "Ngành bán dẫn đang bị nhắm mục tiêu."

Chính phủ Mỹ vào cuộc — Nhưng bài toán chưa có lời giải ngay

Dù tình trạng thiếu hụt hiện tại chưa đến mức làm gián đoạn hoàn toàn việc sản xuất động cơ phản lực hay chip bán dẫn, nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu nếu không có giải pháp kịp thời. Chính quyền Mỹ cam kết sẽ đảm bảo khả năng tiếp cận các khoáng sản chiến lược cho doanh nghiệp trong nước, thông qua hai hướng song song: đàm phán trực tiếp với Trung Quốc trong khuôn khổ thỏa thuận cấp cao, đồng thời xây dựng chuỗi cung ứng thay thế từ các quốc gia khác về lâu dài.

Cuộc khủng hoảng đất hiếm này một lần nữa phơi bày sự phụ thuộc nguy hiểm của chuỗi sản xuất công nghệ cao vào một nguồn cung duy nhất. Với người tiêu dùng Việt Nam, đây là lời nhắc nhở rằng những chiếc laptop, điện thoại hay thiết bị điện tử chúng ta sử dụng hằng ngày đều gắn liền với một mạng lưới cung ứng toàn cầu vô cùng phức tạp và dễ tổn thương. Nếu bạn đang có nhu cầu trang bị laptop hay thiết bị công nghệ chất lượng cao với mức giá ổn định trước những biến động thị trường, hãy tham khảo ngay các sản phẩm đang có sẵn tại Nguyễn Đức Laptop — nơi cập nhật hàng hóa liên tục với chính sách giá minh bạch.